BAYAN LINNAS SIRI KE-334: MUFTI DAN KERAJAAN: MENYATUKAN HUKUM SYARAK DAN TADBIR URUS NEGARA
Pendahuluan
Dalam sistem pemerintahan Islam, hubungan antara pemerintah dan ulama merupakan tunjang kepada kestabilan dan kesejahteraan negara. Kerajaan memegang amanah besar dalam menggubal dasar, melaksanakan undang-undang serta menjaga kebajikan rakyat. Namun, dalam melaksanakan tanggungjawab ini, pemerintah tidak boleh bergantung kepada kebijaksanaan politik semata-mata, sebaliknya perlu berpaksikan kepada panduan syariat Islam. Justeru, peranan mufti sebagai autoriti agama yang berkelayakan amat penting untuk dirujuk oleh kerajaan bagi memastikan setiap keputusan dan dasar yang dibuat selari dengan kehendak Islam.
Dalil Kewajipan Merujuk Golongan Berilmu
Islam menegaskan keperluan merujuk kepada golongan berilmu dalam perkara yang tidak diketahui. Firman Allah SWT:
فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ
Maksudnya: “Maka bertanyalah kepada orang yang berilmu jika kamu tidak mengetahui.”
Surah al-Anbiya’ (7)
Ayat ini jelas menunjukkan bahawa umat Islam termasuk pemerintah, wajib merujuk ahli ilmu dalam urusan yang memerlukan kefahaman mendalam terhadap hukum syarak.
Selain itu, Allah SWT juga berfirman dalam Surah al-Nisa’ ayat 59 yang menyeru orang beriman agar mentaati Allah, Rasul dan ulil amri. Ketaatan kepada ulil amri ini hanya sah apabila keputusan mereka selari dengan perintah Allah SWT dan Rasul. Oleh itu, rujukan kepada mufti membantu kerajaan memastikan segala keputusan yang dibuat tidak bercanggah dengan syariat Islam.
Kedudukan Mufti dalam Islam
Fatwa yang dikeluarkan oleh seseorang mufti mempunyai peranan yang sangat besar dan berkedudukan yang tinggi di sisi agama. Hal ini kerana mufti merupakan pewaris para Anbiya’ yang menyampaikan hukum daripada Allah SWT. Imam al-Nawawi menukilkan riwayat daripada Ibn Munkadir dalam karyanya al-Majmu’ Syarh al-Muhazzab yang menyatakan:
العالم بين الله تعالى وخلقه فينظر كيف يدخل بينهم
Maksudnya: Seseorang ulama berada antara Allah SWT dengan makhluk-Nya, maka lihatlah bagaimana dia menjadi perantara mereka (sebagai penyampai syariat).[1]
Mufti merupakan ulama yang diberi autoriti untuk mengeluarkan fatwa berdasarkan al-Quran, al-Sunnah, ijmak dan qiyas. Rasulullah SAW bersabda bahawa “Ulama adalah pewaris para nabi”, yang menunjukkan betapa tingginya kedudukan ulama dalam membimbing umat. Dalam konteks pemerintahan, mufti berperanan sebagai penasihat syariah yang membantu kerajaan memahami implikasi hukum terhadap sesuatu dasar atau tindakan.
Tanpa panduan mufti, kerajaan berisiko membuat keputusan yang bukan sahaja bercanggah dengan hukum Islam, malah boleh menimbulkan kekeliruan dan ketidakpuasan dalam kalangan masyarakat Islam.
Kedudukan Mufti di Malaysia
Mufti ialah individu yang mempunyai kelayakan khusus dalam bidang agama dan dilantik secara rasmi mengikut peruntukan undang-undang di setiap negeri untuk memberikan jawapan terhadap persoalan masyarakat berkaitan hukum syarak.[2] Dalam konteks negara Malaysia, institusi mufti memainkan peranan yang sangat penting sebagai badan autoriti agama dalam menentukan dan menjelaskan hukum syarak kepada masyarakat Islam di setiap negeri.
Mufti bukan sekadar individu yang mempunyai pengetahuan agama, malah merupakan tokoh yang memiliki kelayakan akademik dan kepakaran khusus dalam bidang perundangan Islam, khususnya fiqh dan usul fiqh. Pelantikan mufti dibuat secara rasmi oleh pihak berkuasa negeri berdasarkan peruntukan undang-undang Islam negeri, selaras dengan kedudukan agama Islam sebagai urusan di bawah bidang kuasa Raja-raja Melayu dan Yang di-Pertua Negeri bagi negeri-negeri tertentu.
Sehubungan itu, Jabatan Mufti Negeri (JMN) berfungsi sebagai institusi berautoriti yang bertanggungjawab meneliti, membincangkan dan mengeluarkan pandangan hukum atau fatwa terhadap isu-isu semasa yang timbul dalam masyarakat. Setiap persoalan berkaitan hukum syarak, sama ada melibatkan ibadah, muamalat, kekeluargaan, sosial mahupun isu kontemporari perlu dirujuk dan diputuskan melalui saluran rasmi ini bagi memastikan ketepatan hukum serta keseragaman pentafsiran syarak di peringkat negeri.
Penekanan terhadap peranan JMN ini juga bertujuan untuk mengelakkan kekeliruan, percanggahan pandangan serta penyebaran hukum yang tidak berlandaskan disiplin ilmu dan autoriti yang sah. Dalam era media sosial dan keterbukaan maklumat, pelbagai pandangan agama boleh disuarakan oleh individu tanpa tauliah, yang berpotensi menimbulkan salah faham dalam kalangan masyarakat. Oleh itu, rujukan kepada Jabatan Mufti Negeri adalah penting bagi memastikan setiap pandangan hukum yang diamalkan adalah sah, berautoriti dan selari dengan kerangka perundangan Islam di Malaysia.
Kesimpulannya, mufti dan Jabatan Mufti Negeri berperanan sebagai penjaga kesucian hukum syarak serta rujukan utama umat Islam di Malaysia. Setiap persoalan hukum wajar disalurkan melalui institusi ini agar keputusan yang diambil bukan sahaja bertepatan dengan prinsip syariah, malah mengambil kira konteks setempat, kepentingan awam dan keharmonian masyarakat secara keseluruhan.
Kepentingan Kerajaan Merujuk Mufti
Salah satu kepentingan utama kerajaan merujuk mufti ialah bagi memastikan setiap dasar dan undang-undang yang digubal menepati prinsip syariat Islam. Dalam negara yang menjadikan Islam sebagai agama Persekutuan atau agama rasmi, aspek ini amat penting demi memelihara kesucian agama dan hak umat Islam.
Selain itu, rujukan kepada mufti dapat mengelakkan kekeliruan hukum dalam kalangan masyarakat. Apabila sesuatu isu diputuskan berdasarkan fatwa yang sah, rakyat akan memperoleh panduan yang jelas dan berautoriti, seterusnya mengurangkan polemik dan perpecahan.
Mufti juga memainkan peranan penting dalam menangani isu-isu kontemporari seperti kewangan Islam, kesihatan awam, teknologi moden dan hubungan antara agama. Dengan pendekatan maqasid syariah, mufti membantu kerajaan menilai sesuatu isu secara menyeluruh, bukan hanya dari sudut hukum semata-mata tetapi juga dari aspek kemaslahatan umum.
Di samping itu, keputusan kerajaan yang disandarkan kepada pandangan mufti mampu meningkatkan keyakinan dan kepercayaan rakyat terhadap pentadbiran negara. Rakyat akan melihat kerajaan sebagai institusi yang bertanggungjawab, berintegriti dan menghormati ajaran Islam. Hal ini selari dengan konsep Maqasid al-Tadayyun iaitu menerapkan aspek keagamaan dalam pentadbiran negara di samping tidak meninggalkan Maqasid al-‘Umran dalam memacu pembangunan sesebuah negara ke arah kemajuan yang berteraskan syariat.
Teladan daripada Sejarah Islam
Sejarah pemerintahan Islam membuktikan bahawa para khalifah sentiasa merujuk ulama dan sahabat Nabi SAW sebelum membuat keputusan penting. Khalifah Umar ibn al-Khattab, misalnya, sering berbincang dengan para sahabat yang alim dalam urusan negara. Amalan ini membuktikan bahawa rujukan kepada ulama bukan tanda kelemahan pemerintah, sebaliknya lambang kebijaksanaan dan kerendahan hati dalam memerintah.
Sebagai contoh kisah Raja’ bin Haiwah penasihat kerajaan Umayyah yang terkenal dengan kebijaksanaan dan ketajaman pandangannya dalam urusan politik. Beliau berperanan penting sebagai penasihat kepada Sultan Sulaiman bin Abd al-Malik, khususnya ketika baginda mencari calon pengganti khalifah sebelum wafat. Raja’ menegaskan bahawa melantik pemimpin yang soleh adalah amalan yang akan membawa kebaikan hingga ke akhirat. Atas nasihat dan pertimbangannya, Sultan Sulaiman mencalonkan sepupunya, Umar bin Abd al-Aziz, meskipun menyedari kemungkinan tentangan daripada ahli keluarga lain. [3]
Kisah ini memberi pengajaran bahawa kebijaksanaan seorang ulama yang ikhlas dan berani menasihati pemerintah mampu menentukan hala tuju ummah untuk jangka panjang. Ia membuktikan bahawa rujukan pemerintah kepada ulama bukan sekadar formaliti, bahkan boleh melahirkan keputusan besar yang membawa keadilan, keberkatan dan kesejahteraan kepada seluruh masyarakat Islam.
Kesimpulan
Kepentingan kerajaan merujuk mufti tidak dapat dinafikan kerana ia merupakan satu tuntutan syarak dan keperluan pentadbiran Islam. Mufti berperanan memastikan setiap keputusan kerajaan selari dengan hukum Islam, menjaga kepentingan ummah serta membawa keberkatan dalam pemerintahan. Kerajaan yang menjadikan mufti sebagai rujukan utama akan lebih berupaya mewujudkan sebuah negara yang adil, sejahtera dan diredai Allah SWT.
[1] Abu Zakaria Mahyuddin Yahya bin Syarf al-Nawawi, al-Majmu’ Syarh al-Muhazzab. (t.tp: Dar al-Fikr, t.t) Jdl. 1 Hlm. 40
المجموع شرح المهذب (1/ 40)
اعلم أن الإفتاء عظيم الخطر كبير الموقع كثير الفضل لأن المفتي وارث الأنبياء صلوات الله وسلامه عليهم وقائم بفرض الكفاية لكنه معرض للخطأ ولهذا قالوا المفتي موقع عن الله تعالى: وروينا عن ابن المنكدر قال العالم بين الله تعالى وخلقه فينظر كيف يدخل بينهم.
[2] Mohd Sabree Nasri dan Ruzman Md Noor, “Kedudukan Keterangan Pendapat Mufti Menurut Undang-Undang Keterangan Di Malaysia: Adakah Sebagai Pakar?”, Journal of Shariah Law Research (2024), 9(2), 190.
[3] Abu al-Fida’ Ismail bin ‘Umar bin Kathir, al-Bidayah wa al-Nihayah. (Beirut: Dar Ihya’ al-Turath al-’Arabiy, 1408H) Jld.9 Hlm. 207
